مىترسد . اين‌ها علل و اسباب عبادت و خضوع در برابر ديگرى است و يك انسان خردمند اگر در هريك از اين علل و عوامل دقت كند ، به قطع و يقين متوجه خواهد شد كه همه آن‌ها در ذات خداوند جمع است و بلكه همه آن‌ها به ذات اقدس الهى ، انحصار و اختصاص دارد ، پس تنها اوست كه شايسته و سزاوار حمد و ستايش است زيرا تنها اوست كه تمام صفات جمال و كمال را به طور كمال دارا و از تمام عيوب و نواقص عارى و به دور است و كوچك‌ترين عجز و نقص به ساحت قدس او راه ندارد و هم اوست نعمت‌بخش تمام عوالم و هستىبخش همهء موجودات جهان هستى كه به وجود آمده‌اند و يا بعدا لباس هستى بر تن خواهند كرد و همان خدا است كه اين عوالم را از راه تكوين و تشريع پرورش مىدهد و به سوى كمالشان رهبرى مىكند . او است كه داراى رحمت بىپايان و زوال‌ناپذير و مالك مطلق و سلطان حقيقى بر كل جهان هستى است . آرى هم اوست معبود به حق و آن كه سزاوار پرستش است و جز او كسى سزاوار عبادت و پرستش نيست زيرا كمال مطلق و بىپايان ، منعم حقيقى و بىمانند هم اوست و رحمت وسيع و سلطنت مطلق براى اوست . آيا با اين حال شخص عاقل جز او به كس ديگر روى مىآورد و به جز وى كسى را عبادت و پرستش مىكند و از كسى استعانت و يارى مىجويد و به جز او بر ديگرى تكيه و توكل تواند كرد ؟ ! در صورتى كه همه چيز و همه‌كس به جز خداوند ، « ممكن الوجود » است و ممكن الوجود هم قهرا و ذاتا محتاج و سرتا پا نياز است ، در حالتى كه بايد تنها از ذات خداوند ، استعانت و يارى جست زيرا تنها اوست كه بىنياز است و غير او همه يكسره محتاج و نيازمند ! ! يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ « 1 » اى مردم شما [ همگى ] نيازمند به خداييد . تنها خداوند است كه بىنياز و شايستهء هر گونه حمد و ستايش است . پس از آن كه خداوند در اين سوره ، حمد و ثنا را به خود اختصاص مىدهد ، به بندگان خود چنين ياد مىدهد كه با زبانشان ( 1 ) - از اعماق جان و دلشان بگويند ، إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ يعنى بارالها ! تنها تو را مىستاييم و از تو استعانت مىطلبيم ! سپس خداوند متعال به وضعيت كلّى انسان‌ها اشاره مىفرمايد كه : آنان پس از فرستاده شدن

--> ( 1 ) فاطر / 15 .